TOÀN CẢNH CHIẾN TRƯỜNG VỊ XUYÊN
Năm 1984: Trung Quốc xâm lấn biên giới ở Vị Xuyên
Từ ngày 2 đến
ngày 27 tháng 4 năm 1984, để hỗ trợ cho các lực lượng phiến quân tại Campuchia,
Trung Quốc tiến hành đợt pháo kích lớn nhất nhằm vào khu vực biên giới Việt Nam
kể từ sau năm 1979, với 60.000 quả đạn pháo bắn vào 16 huyện thuộc các tỉnh Lạng
Sơn, Cao Bằng, Hà Tuyên và Hoàng Liên Sơn. Phối hợp với cuộc pháo kích này là
hàng loạt đợt tấn công bộ binh ở cấp tiểu đoàn vào các vị trí của Việt Nam
trong ngày 6 tháng 4. Cuộc tấn công lớn nhất diễn ra tại huyện Tràng Định, tỉnh
Lạng Sơn, với nhiều tiểu đoàn quân Trung Quốc đánh vào các cao điểm 820 và 636
gần đường tiến quân năm 1979 tại Hữu Nghị Quan. Dù lực lượng hùng hậu, nhưng tới
ngày hôm sau, các đợt tấn công của họ đều bị đánh lui hoặc phải bỏ các vị trí
đã chiếm được.[7][21] Các tài liệu Trung Quốc sau này công bố rằng các đợt tấn
công bộ binh này chủ yếu mang ý nghĩa nghi binh, và có quy mô nhỏ hơn nhiều so
với mô tả của nguồn tin phương Tây.[22]
Tại Hà
Tuyên, trong tháng 4 đến tháng 7 năm 1984, quân Trung Quốc đánh vào dải đồi thuộc
huyện Vị Xuyên, mà Trung Quốc gọi là Lão Sơn (老山 hay
Laoshan), gần cột mốc biên giới số 13. Lão Sơn thực ra là một dãy đồi chạy từ
tây sang đông, từ ngọn đồi ở bình độ 1800 ở phía tây tới đồi bình độ 1200 ở
phía đông. Ngọn đồi 1200 này phía Trung Quốc gọi là Đông Sơn (东山 hay Dongshan) hoặc với tên gọi
khác là Giả Âm Sơn (者阴山 hay Zheyinshan), và đây
cũng là ngọn đồi duy nhất nơi chiến sự xảy ra ở phía đông sông Lô. Tất cả các
cuộc giao tranh khác tại Vị Xuyên đều diễn ra ở phía tây của sông Lô chảy vào
Việt Nam.[23]
Trung Quốc
mở màn cuộc tấn công lúc 5 giờ sáng ngày 28 tháng 4 năm 1984 sau một đợt pháo
kích ác liệt. Sư đoàn 40 thuộc Quân đoàn 14 của Trung Quốc vượt biên giới theo
bờ tây sông Lô, còn Sư đoàn 49 (có lẽ thuộc Quân đoàn 16 từ Quân khu Nam Kinh),
tấn công và đánh chiếm Cao điểm 1200.[24] Lực lượng phòng ngự Việt Nam bao gồm
bộ binh từ Sư đoàn 313 và khẩu đội pháo binh từ Lữ đoàn pháo binh 168 đành rút
lui khỏi các ngọn đồi này.[25]
Quân Trung
Quốc chiếm được ấp Na La và các cao điểm 226, 685 và 468,[26] tạo nên một vùng
lồi kéo dài khoảng 2,5 km hướng về phía Việt Nam. Vị trí này được bảo vệ bởi
vách đá dựng đứng có rừng bao phủ và dòng suối Thanh Thủy ở phía nam, chỉ có thể
tiếp cận được bằng cách băng qua khoảng đất trống thung lũng sông Lô ở phía
đông, và như vậy rất thuận lợi cho phòng ngự.[23][27] Tuy nhiên tại các nơi
khác, chiến sự diễn ra giằng co từ ngày 28 tháng 4 cho tới 15 tháng 5, và các
cao điểm 1509 (tức Núi Đất, Trung Quốc gọi là Lão Sơn[28]), 772, 233, 1200 (tức
Giả Âm Sơn) và 1030 liên tục đổi chủ. Từ ngày 15 tháng 5, chiến sự tạm dừng sau
khi phía Trung Quốc bước đầu kiểm soát được các ngọn đồi này; đến ngày 12 tháng
6 và sau đó là 12 tháng 7, giao tranh lại bùng lên khi quân Việt Nam tổ chức phản
công tái chiếm các vị trí đã mất.[23] Sau đó chiến sự dừng hẳn, chỉ có các cuộc
chạm trán hoặc đọ pháo lẻ tẻ.[23]
Theo tin
tình báo Hoa Kỳ, Việt Nam không thành công trong nỗ lực tái chiếm 8 mỏm
núi.[29] Kết quả, quân Trung Quốc chiếm được một số ngọn đồi thuộc dải đồi này,
gồm 29 điểm trong lãnh thổ Việt Nam. Trong số các vị trí mà quân Trung Quốc chiếm
được có các cao điểm 1509, 772 ở phía tây sông Lô và các cao điểm 1250 (Núi Bạc[28]),
1030 và đỉnh Si Cà Lá ở phía đông sông Lô. Chiến sự diễn ra dọc tuyến biên giới
dài khoảng 11 km, và nơi quân Trung Quốc chiếm được sâu nhất trong lãnh thổ Việt
Nam là các cao điểm 685 vầ 468, nằm cách biên giới khoảng 2 km.[7] Giao tranh
kéo dài dai dẳng, nhưng không có nơi nào quân Trung Quốc tiến sâu được hơn vào
lãnh thổ Việt Nam quá 5 km, dù quân đông hơn nhiều.[23] Hai bên vẫn tiếp tục
giành giật các cao điểm này trong một loạt các đợt xung đột diễn ra sau đó cho
đến tận năm 1986.[8]
Để phòng ngự
các khu vực chiếm được, Trung Quốc duy trì hai quân đoàn tại khu vực Vị Xuyên,
bao gồm bốn sư đoàn bộ binh, hai sư đoàn pháo binh và vài trung đoàn xe tăng.
Sư đoàn pháo binh Trung Quốc bố trí tại khu vực này gồm pháo 130 mm và lựu pháo
152 mm, cũng như hỏa tiễn 40 nòng. Các trung đoàn bộ binh có pháo 85 mm và súng
cối loại 100-D. Trong một số trận đụng độ, Trung Quốc đưa cả xe tăng vào giao
chiến.[30]
Theo công bố
chính thức của Việt Nam vào tháng 6, họ đã tiêu diệt một trung đoàn và 8 tiểu
đoàn quân Trung Quốc, "loại khỏi vòng chiến đấu" 5.500 quân Trung Quốc.[31]
Tới tháng 8, Việt Nam tuyên bố nâng tổng số quân Trung Quốc bị loại ra khỏi
vòng chiến đấu lên đến 7.500 quân trong vòng 4 tháng.[32] Đổi lại, Trung Quốc
tuyên bố loại khỏi vòng chiến khoảng 2.000 quân Việt Nam, còn về phía mình có
939 lính và 64 dân công chết trong vòng 5 tuần của chiến dịch tiến công Lão
Sơn.[30] Họ cũng tuyên bố thêm khoảng 1.080–3.000 quân Việt Nam tử trận sau trận
đánh ngày 12 tháng 7.[33] Phía Việt Nam xác nhận trong ngày này, Sư đoàn 356 của
họ đã có gần 600 binh sĩ thiệt mạng.[34][35] Ngoài ra còn có 820 binh sĩ Việt
Nam khác bị thương trong đợt xung đột này.[36]
Năm
1986-1987: "Chiến tranh giả"
Nếu như
trong năm 1985, Trung Quốc bắn khoảng 800.000 phát đạn pháo vào Vị Xuyên, trong
tổng số khoảng 1 triệu phát đạn pháo trên toàn biên giới, thì số vụ bắn phá
trong năm 1986 cho tới đầu năm 1987 giảm hẳn, chỉ còn chừng vài chục ngàn viên
đạn pháo một tháng. Đây có lẽ là kết quả của việc Liên Xô, mà cụ thể là Tổng bí
thư Gorbachev kêu gọi bình thường hóa quan hệ Việt Nam - Trung Quốc trong bài
diễn văn tại Vladivostok. Tới tháng 10 năm 1986, Trung Quốc cũng thành công
trong việc thuyết phục Liên Xô tiến hành đàm phán về vấn đề Campuchia trong
vòng đàm phán thứ 9 giữa Liên Xô và Trung Quốc.[37]
Tuy nhiên,
giữa lúc các tín hiệu ngoại giao đang có xu thế trở nên tích cực, thì tình hình
biên giới đột nhiên trở lại căng thẳng. Ngày 14 tháng 10 năm 1986, Việt Nam tố
cáo Trung Quốc bắn 35.000 phát đạn pháo vào Vị Xuyên, và có những hành động lấn
chiếm lãnh thổ. Việt Nam cho biết đã đẩy lui ba đợt tấn công của quân Trung Quốc
tại Cao điểm 1100 và cầu Thanh Thủy. Đây có thể là phản ứng của Trung Quốc trước
việc Liên Xô từ chối gây sức ép đòi Việt Nam phải rút quân khỏi Campuchia,[38]
hoặc để đáp lại các hoạt động quân sự mùa khô mà Việt Nam đang chuẩn bị tại
Campuchia. Trong tháng 1 năm 1987, Việt Nam cho biết Trung Quốc tăng cường bắn
phá và đưa quân xâm lấn lãnh thổ. Quân Trung Quốc đã bắn hàng chục ngàn phát đạn
pháo (60.000 phát pháo riêng trong ngày 8 tháng 1) và mở 15 đợt tấn công với lực
lượng tham gia cỡ sư đoàn đánh vào các vị trí quân Việt Nam tại các mỏm 233,
685, 1100 và 1509. Phía Việt Nam cho biết đã gây 1.500 thương vong vào quân
Trung Quốc. Ngược lại, Trung Quốc cũng tuyên bố đã gây 500 thương vong vào quân
Việt Nam; họ cũng phủ nhận con số do phía Việt Nam đưa ra nhưng thừa nhận các lực
lượng Trung Quốc đã chịu "tổn thất đáng kể".[7][39] Ngày 5 tháng 10
năm 1987, một máy bay chiến đấu MiG-21 của Không quân Nhân dân Việt Nam bị phía
Trung Quốc bắn rơi trên vùng trời huyện Long Châu, tỉnh Quảng Tây.[40]
Theo
Carlyle A. Thayer nhận định, giao tranh lần này chỉ mang tính một cuộc
"chiến tranh giả". Dù chiến sự diễn ra kịch liệt tại Vị Xuyên, tình
hình tại các tỉnh biên giới khác của Việt Nam khá yên tĩnh, và quân Trung Quốc
không huy động các đơn vị quân chủ lực trong suốt thời gian xung đột bùng nổ.
Tương quan quân sự của hai nước tại vùng biên giới không thay đổi trong thời
gian này.[7]
Năm 1988: Hải
chiến Trường Sa
Bài chi tiết:
Chiến dịch CQ-88 và Hải chiến Trường Sa 1988
Từ năm
1978, Hải quân nhân dân Việt Nam đã tiến hành Chiến dịch CQ-88 nhằm "chạy
đua" trong việc kiểm soát các đảo đá trên quần đảo Trường Sa. Trong thời
gian này, Hải quân Việt Nam thường né tránh việc xảy ra xung đột quân sự với
các lực lượng hải quân nước khác, trong đó có Trung Quốc.
Xung đột
quân sự nổ ra trên biển Đông năm 1988 khi Hải quân Quân Giải phóng Nhân dân
Trung Quốc đưa quân chiếm đóng một số đảo, đảo chìm, bãi ngầm thuộc quần đảo
Trường Sa và Hải quân Nhân dân Việt Nam đưa quân ra bảo vệ, đánh trả và cuộc
chiến nổ ra vào ngày 14 tháng 3 năm 1988. Kết quả là phía Việt Nam mất 3 tàu vận
tải hải quân, 64 thủy thủ Việt Nam đã hy sinh, mất Gạc Ma nhưng giữ được cụm đảo
Cô Lin và Len Đao.
Kết quả
Kể từ tháng
4 năm 1987, quân Trung Quốc giảm quy mô các hoạt động quân sự tại Việt Nam, dù
quân của họ tiếp tục tuần tra tại Lão Sơn và Giả Âm Sơn. Từ tháng 4 năm 1987 tới
tháng 10 năm 1989 họ chỉ tiến hành 11 cuộc tấn công, chủ yếu là pháo kích. Tới
năm 1992, Trung Quốc chính thức hoàn tất việc rút quân khỏi Lão Sơn và Giả Âm
Sơn.[9]
Trung Quốc
dần thực hiện việc rút quân khỏi các vị trí đã chiếm đóng của Việt Nam trong thời
gian trước. Từ năm 1989, Trung Quốc rút khỏi một số điểm ở phía bắc suối Thanh
Thủy. Ngày 13 tháng 3 năm 1989, họ rút khỏi 20 vị trí và đến tháng 9 năm 1989,
họ rút khỏi 9 điểm còn lại. Tại Cao điểm 1509 mà Trung Quốc gọi là Lão Sơn (lưu
ý có 2 cao điểm cùng tên là 1509, 1 mỏm thuộc Việt Nam và 1 thuộc Trung Quốc
theo Hiệp ước Pháp - Thanh), họ cho tiến hành xây cất công sự bê tông tại các vị
trí thuộc phần lãnh thổ của mình sau khi chiến sự kết thúc, chỉ để lại các công
sự đất tại phần thuộc Việt Nam, được trao trả theo hiệp định biên giới năm 2009
giữa hai nước.
Hàng nghìn
người thuộc cả hai phía thiệt mạng trong cuộc chiến. Tại nghĩa trang quân đội Vị
Xuyên ở tỉnh Hà Giang, có hơn 1.600 ngôi mộ liệt sĩ Việt Nam hy sinh trong suốt
các giai đoạn cuộc chiến cho tới tận năm 1990.[41][8] Số liệu Việt Nam công bố
gần đây ghi nhận khoảng 4.000 bộ đội hy sinh và hơn 9.000 người khác bị thương
tại khu vực này trong giai đoạn từ năm 1984 đến 1989.[42] Phía Trung Quốc tuyên
bố con số thương vong tương ứng của họ là 4.100 lính , trong đó có hơn 2.000
lính tử trận.[43]
Nhận xét
Đăng nhận xét